سقراطی که می‌شناسم
در حاشیه سخنرانی دکتر عطاالله کوپال در مراسم رونمایی نمایش‌نامه سقراط

«برجسته‌ترین نویسنده‌ی دوره‌ی رنسانس، یعنی ویلیام شکسپیر، آثار اقتباسی نوشته است. لیرشاه، مکبث، اتللو و هملت، همه اقتباس شده‌اند. دو نویسنده‌ی برجسته در دوره نئوکلاسیک‌ها، یعنی راسین و کُرنی نیز به عنوان نویسندگان اقتباسی شناخته می‌شوند. اسکندر بزرگ و نمایش‌نامه‌ی مهرداد که درباه‌ی اشک سی‌و‌دوم نوشته شده است، دو نمونه از کارهای اقتباسی راسین و نمایش‌نامه‌های مدئا، آتیلا و سید، کارهای اقتباسی کُرنی محسوب می‌شوند.» این حرف‌ها را عطالله کوپال، مدرس تئاتر، نمایش‌نامه‌نویس و استاد دانشگاه، در مراسم رونمایی نمایشنامه سقراط، نوشته‌ی حمیدرضا نعیمی‌ گفت. هدف او از بیان این حرف‌ها خیلی زود مشخص شد. کوپال در فضایی شوخی و جدی می‌خواست نام نویسنده را در کنار تراژدی‌نویسانی مانند آیسخلوس بیاورد، آن‌جا که گفت سقراط نعیمی‌ هم، تراژدی اقتباسی است. ماجرا به این گفته‌ها ختم نشد و کوپال در ادامه از کارهایی گفت که نویسنده‌ی سقراط در نمایشنامه‌اش کرده و چخوف در آثارش از آن غافل مانده و به نوعی این وجه تمایز آنهاست.

کوپال در ادامه‌ی گفته‌هاش به ارزش‌های تراژدی‌های اقتباسی اشاره کرد و گفت ارزش آنها گاهی، مانند همین نمایش سقراط، از تاریخ بالاتر است. چون «سقراط شخصیتی تاریخی بود که در اثر حضور کاراکترش در نمایش‌های مختلف وجهه‌ی فعلی خود را پیدا کرد. داستان او بسیار ساده است. شخصیتی که در یونان باستان زمانی که دموکرات‌ها و جباران بر سر حکومت می‌جنگیدند طرف یکی از دو جناح را گرفت و در نهایت وقتی گروه دیگری به قدرت رسید محاکمه و به اعدام محکوم شد. سقراط چوب ندانم‌‌کاری سیاسی خود را خورد و سقراطی که ما می‌شناسیم ربطی به سقراط واقعی که انسانی بغایت معمولی بوده است، ندارد.»

Soghrat2

فرهاد آئیش در نقش سقراط، تالار وحدت

خشنودی سخنران از این‌که نمایشنامه‌ی سقراط در یک مجلد به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده و حجم کتاب را دو برابر کرده جای تعجب چندانی ندارد به‌خصوص وقتی او این کار را عاملی برای جهانی شدن نمایشنامه‌ی سقراط می‌داند. در حالی‌که انتشار متن انگلیسی در کنار زبان فارسی حجم اثر را دو برابر کرده و با توجه به چاپ نفیس اثر قیمت آن را بی‌جهت برای خواننده‌ی فارسی‌زبان گران کرده است.

اما این که او برای نشان دادن ارزش‌های این کار چنین بی‌پروا سخنرانی می‌کند جای حیرت فراوان دارد. در‌حالی‌که سقراطی که ما می‌شناسیم نه از تراژدی‌های به قول او اقتباسی آمده و نه حتی آن‌طور که ادعا می‌کند از کمدی‌هایی مانند ابرها و زنبورها سر بر آورده است. سقراطِ پرسش‌گر، که دانش بی‌کرانش بر گرفته از علم به این نکته است که «هیچ‌ نمی‌دانم»، بر آمده از دیالوگ‌هایی است که افلاطون در مجموعه‌ای جمع‌آوری کرده است. سقراط را ما امروز از نوشته‌ها و گزارش‌گونه‌های کسنوفانس می‌شناسیم که اتفاقا هیچ‌کدام در زمره‌ی تراژدی‌ها نیستند.

مهمانان مراسم رونمایی در پایان با این سؤال جدی روبه‌رو شدند که آیا دوره‌های بعد، زمانی که ما به تاریخ پیوستیم، واقعاً از نعیمی‌ در کنار آیسخولوس یاد می‌شود؟ کاش اگر نویسنده‌ی این نمایش‌نامه قصد انتشار فاوست، اثر ماندگار گوته، را داشت آقای دکتر حرف‌هایی از این دست به میان نیاوَرَد.

انتشارات میردشتی، نمایش‌نامه‌ی سقراط، نوشته‌ی حمیدرضا نعیمی را با قیمت ۱۸ هزار تومان چاپ کرده است که روز چهارشنبه، ۲۰ خرداد در شهر کتاب مرکزی با حضور نویسنده رونمایی شد.

محسن حسینی ۲۳ خرداد ۹۴ یادداشت

دیدگاه‌ها

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *